Όταν το σώμα γίνεται πεδίο ελέγχου

Το σώμα συχνά αναλαμβάνει να ρυθμίσει όσα δεν καταφέρνουμε να οργανώσουμε μέσα μας.

Το σώμα γίνεται πεδίο ελέγχου όχι επειδή κάτι δεν πάει καλά με το σώμα, αλλά επειδή κάτι δεν μπορεί να ελεγχθεί αλλού. Ο έλεγχος δεν είναι παθολογία από μόνος του. Είναι βασικός μηχανισμός ρύθμισης του άγχους. Όταν όμως ο έλεγχος δεν βρίσκει πρόσβαση σε αυτά που πραγματικά απασχολούν το άτομο,μετατοπίζεται. Και το σώμα είναι ο πιο διαθέσιμος υποψήφιος.

1. Το σώμα είναι απτό – τα ψυχικά δεν είναι.

Συναισθήματα όπως:

• υπαρξιακή ανησυχία

• εσωτερικό κενό

• θυμός χωρίς σαφή αποδέκτη

• ματαίωση

• αίσθηση απώλειας ελέγχου στη ζωή

δεν έχουν σαφή όρια. Δεν μετριούνται. Δεν «διορθώνονται». Δεν υπάρχει ξεκάθαρο manual.

Το σώμα, αντίθετα:

• ζυγίζεται

• παρατηρείται

• ελέγχεται

• εξετάζεται

• συγκρίνεται

Έτσι προσφέρει συγκεκριμένο αντικείμενο άγχους, αντί για διάχυτο. Αυτό από μόνο του μειώνει την εσωτερική αβεβαιότητα.

2. Το σώμα επιτρέπει δράση χωρίς ρίσκο

Η ενασχόληση με το σώμα:

• δεν εκθέτει συναισθηματικά

• δεν απαιτεί να τεθούν δύσκολες ερωτήσεις

• δεν αλλάζει δυναμικές σχέσεων

• δεν διακινδυνεύει ταυτότητα

Μπορεί κάποιος να πει: «Προσέχω τη διατροφή μου», «Γυμνάζομαι», «Κάνω εξετάσεις».

Και αυτό να θεωρείται:

• υπεύθυνο

• ώριμο

• λογικό

Ενώ το: «Δεν είμαι καλά ψυχικά», «Δεν ξέρω τι θέλω», «Δεν αντέχω άλλο» είναι πολύ πιο εκτεθειμένο. Άρα το σώμα γίνεται κοινωνικά αποδεκτός χώρος αγωνίας.

3. Ο έλεγχος του σώματος δημιουργεί ψευδαίσθηση σταθερότητας

Όταν κάτι στη ζωή βιώνεται ως ρευστό:

• σχέσεις

• ρόλοι

• νόημα

• χρόνος

• μέλλον

το σώμα λειτουργεί ως «άγκυρα». Ακόμα κι αν το σύμπτωμα είναι δυσάρεστο (π.χ. πόνος, ταχυκαρδία), είναι γνωστό και επαναλαμβανόμενο. Το άγνωστο τρομάζει περισσότερο από το δυσάρεστο. Έτσι, το σώμα προσφέρει:

• σταθερό σημείο εστίασης

• προβλέψιμο μοτίβο

• αίσθηση ότι «ξέρω με τι παλεύω»

  
  

4. Η σωματοποίηση οργανώνει το άγχος

Το διάχυτο άγχος είναι από τα πιο δύσκολα ψυχικά βιώματα. Η σωματοποίηση το μετατρέπει σε:

• συγκεκριμένο σύμπτωμα

• συγκεκριμένο φόβο

• συγκεκριμένο αντικείμενο ενασχόλησης

Από «Δεν είμαι καλά» γίνεται «Κάτι έχω στο σώμα μου»

Αυτό:

• μειώνει το χάος

• δίνει αφήγηση

• επιτρέπει επαναλαμβανόμενους ελέγχους

Και έτσι, παραδόξως, ρυθμίζει.

5. Το σώμα αντέχει να “κρατά” ψυχικό φορτίο

Από ψυχοδυναμική σκοπιά, το σώμα λειτουργεί συχνά ως:

• container (δοχείο)

• μεταβατικός χώρος

• τόπος προβολής

Ιδίως σε άτομα που:

• έχουν μάθει να λειτουργούν

• αντέχουν πολλά

• δεν επιτρέπουν εύκολα εξάρτηση

• έχουν υψηλό επίπεδο ευθύνης

Ό,τι δεν χωρά αλλού, μεταφέρεται εκεί. Όχι συνειδητά. Αλλά λειτουργικά.

6. Γιατί ο έλεγχος γίνεται συχνά εμμονικός

Ο έλεγχος του σώματος δεν λύνει το αρχικό αίτημα. Το ανακουφίζει προσωρινά.

Και επειδή:

• η ανακούφιση είναι βραχεία

• το ψυχικό αίτημα παραμένει

ο έλεγχος εντείνεται. Περισσότερη παρατήρηση. Περισσότερη ανησυχία. Περισσότερη ενασχόληση. Έτσι δημιουργείται ο φαύλος κύκλος.

7. Τι αλλάζει θεραπευτικά

Όταν το ψυχικό περιεχόμενο βρίσκει χώρο —όταν σκέψεις, συναισθήματα, εσωτερικές συγκρούσεις και ανάγκες μπορούν να αναγνωριστούν, να συμβολοποιηθούν και να επεξεργαστούν— το σώμα αρχίζει σταδιακά να αποδεσμεύεται από έναν λειτουργικό ρόλο που συχνά αναλαμβάνει στις περιόδους έντονης ψυχικής φόρτισης.

Παύει να χρειάζεται να λειτουργεί ως αγγελιοφόρος του άρρητου, ως ρυθμιστής άγχους και έντασης, ή ως «δοχείο» μέσα στο οποίο μεταφέρονται και συγκεντρώνονται όσα δεν μπορούν να οργανωθούν σε ψυχικό επίπεδο. Οι σωματικές ενοχλήσεις και τα ψυχοσωματικά συμπτώματα δεν εξαφανίζονται απαραίτητα άμεσα, αλλά χάνουν σταδιακά τον κεντρικό τους ρόλο ως κύριος τρόπος έκφρασης της δυσφορίας.

Σε αυτό το στάδιο, το σώμα παύει να εργαλειοποιείται. Δεν αποτελεί πλέον το αποκλειστικό πεδίο ελέγχου, ρύθμισης ή επιβεβαίωσης ότι «κάτι συμβαίνει». Αντί να χρησιμοποιείται για να οργανώσει το άγχος ή να δώσει μορφή σε μια διάχυτη εσωτερική ένταση, αρχίζει να επανεντάσσεται στη συνολική εμπειρία του εαυτού.

Η μετατόπιση αυτή δεν αφορά τη «διόρθωση» του σώματος, αλλά την αλλαγή της σχέσης μαζί του. Το σώμα δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως πρόβλημα προς επίλυση ή ως μηχανισμός διαχείρισης της ψυχικής δυσφορίας, αλλά ως βιωμένο μέρος της ύπαρξης — κάτι που κατοικείται, αισθάνεται και βιώνεται, χωρίς να καλείται να εκπροσωπήσει κάτι άλλο.

Όσο το ψυχικό υλικό αποκτά λόγο, νόημα και σχέση μέσα στη θεραπευτική διαδικασία, τόσο το σώμα απελευθερώνεται από βάρη που δεν του αναλογούν. Και τότε μπορεί να υπάρξει όχι ως εργαλείο ελέγχου, αλλά ως φορέας εμπειρίας.

 Ενδεικτική βιβλιογραφία

Alexander, F. (1950). Psychosomatic Medicine. Norton.

McDougall, J. (1989). Theatres of the Body: A Psychoanalytic Approach to Psychosomatic Illness. Norton.

Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Penguin.

Gendlin, E. (1996). Focusing-Oriented Psychotherapy. Guilford Press.

Ogden, P., Minton, K., & Pain, C. (2006). Trauma and the Body. Norton.

Winnicott, D.W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. Hogarth Press.