Ζώντας στο εξωτερικό: Προκλήσεις και ευκαιρίες

Το δύσκολο δεν είναι να φύγεις∙ είναι να ξαναβρείς τον εαυτό σου εκεί που έφτασες.

Έχοντας ζήσει κι εγώ στο εξωτερικό για κάποια χρόνια, γνωρίζω πόσο πολυδιάστατη είναι η εμπειρία αυτή. Μπορεί να ξεκινά με ενθουσιασμό, με στόχους, με προσδοκίες για μια καλύτερη ζωή, αλλά πολύ γρήγορα αποκαλύπτει μια βαθιά ψυχική πραγματικότητα που οι περισσότεροι δεν αντιλαμβάνονται όταν παίρνουν την απόφαση να φύγουν. Το να μετακομίσεις στο εξωτερικό είτε για σπουδές είτε για εργασία δεν είναι ποτέ μόνο μία αλλαγή στην τοποθεσία. Είναι ένα γεγονός που επηρεάζει την ταυτότητά μας, τις σχέσεις μας, το σώμα μας και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Η ερευνητική βιβλιογραφία συμφωνεί ότι αποτελεί μια από τις πιο έντονες μεταβάσεις ζωής, καθώς αγγίζει τον πυρήνα της αίσθησης του ανήκειν (Berry, 1997).

Νοσταλγία

Έχεις μετακομίσει. Έχεις τακτοποιηθεί στη νέα σου πατρίδα. Όλα είναι όμορφα, οργανωμένα, και με χαρά ξεκινάς μια ζωή που χωράει όσα ονειρεύτηκες για τον εαυτό σου: σπουδές υψηλού επιπέδου, οικονομική ευμάρεια, επαγγελματική καταξίωση, έναν τρόπο ζωής αλλιώτικο — πιο ευγενή, πιο «σύμφωνα με εσένα». Έχεις γνωρίσει νέους ανθρώπους, έχεις φτιάξει μια καθημερινότητα που λειτουργεί, ίσως και να σε εμπνέει. Όλα μοιάζουν τέλεια. Ή τουλάχιστον αρκετά για να πεις «είμαι καλά εδώ».

Και κάπου εκεί, χωρίς προειδοποίηση — μια ήσυχη Κυριακή, ένα τραγούδι που παίζει τυχαία, μια επέτειος, ένα μήνυμα από φίλο όταν βρέθηκε η παρέα για καφέ, τα γενέθλιά σου, ή απλώς οι ειδήσεις που φτάνουν από μακριά — ανάβει μέσα σου μια μικρή λαμπίτσα νοσταλγίας.

Άλλες φορές γλυκιά. Άλλες φορές επώδυνη. Μια λεπτή, βαθιά ρωγμή που δεν ξέρεις πώς να την ονομάσεις. Σου λείπουν αυτα τα καθημερινά, αυτά που έκανες και έβλεπες στην παλιά σου ρουτίνα. Όχι τα μεγάλα. Η διαδρομή από και προς το σπίτι σου, η γειτονιά σου, οι γνώριμοι ήχοι, οι μυρωδιές, οι αβίαστες κουβέντες στον δρόμο, οι καφέδες, το φαγητό, ακόμα και τα στραβά από τα οποία ήθελες να ξεφύγεις, για λίγο μπορεί φανούν γλυκά και αγαπημένα.

Και τότε, για να την γεμίσεις, θα βάλεις ένα τραγούδι, θα χαθείς για λίγο σε παλιές φωτογραφίες, ή θα πάρεις κάποιον τηλέφωνο «έτσι, χωρίς λόγο». Γιατί η νοσταλγία δεν σου θυμίζει απλώς την πατρίδα. Σου θυμίζει ποιός ήσουν μέσα σε αυτήν. Η νοσταλγία δεν είναι απλώς η επιθυμία να δεις έναν τόπο. Είναι η επιθυμία να ξανασυναντήσεις την εκδοχή του εαυτού σου που ζούσε μέσα σε αυτόν τον τόπο. Αυτό που λείπει είναι η αίσθηση οικειότητας — η φυσική ροή ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του, οι άρρητοι κώδικες, η αίσθηση ότι ανήκεις χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσεις τον εαυτό σου. Η νοσταλγία λειτουργεί σαν ένας ψυχικός μηχανισμός προστασίας: ενεργοποιεί την μνήμη με τρόπο που "ζεσταίνει" το παρελθόν και απαλύνει την αβεβαιότητα του παρόντος. Δεν είναι ψέμα· είναι ανασύσταση. Ο νους παίρνει ό,τι ήταν γνώριμο και το χρησιμοποιεί σαν αντίβαρο στην αστάθεια. Σε περιόδους αλλαγής η νοσταλγία γίνεται τρόπος να κρατήσει κανείς μια γραμμή συνέχειας μέσα στο χάος. Γι’ αυτό στη θεραπεία η νοσταλγία συχνά ανοίγει δρόμους που δεν είναι απλώς συναισθηματικοί, αλλά υπαρξιακοί: Τι άφησα πίσω; Τι κουβαλάω ακόμα; Από πού αντλώ ασφάλεια; Τι σημαίνει σπίτι τώρα; Η νοσταλγία δεν είναι παλινδρόμηση στο παρελθόν. Είναι προσπάθεια του ψυχισμού να συνθέσει το παρελθόν με το παρόν, ώστε ο άνθρωπος να μπορεί να σταθεί στο μέλλον.

Η ταυτότητα που αλλάζει χρώματα στον ξένο ουρανό

Η ταυτότητα δεν είναι σταθερή. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αλλάζει ανάλογα με το περιβάλλον. Όταν κάποιος αλλάζει τόπο αναγκάζεται να διαπραγματευτεί εκ νέου ποιος είναι ζώντας σε δύο ψυχικούς χάρτες ταυτόχρονα: σε αυτόν που τον διαμόρφωσε και σε αυτόν που τώρα τον περιβάλλει. Η αίσθηση του “ανήκειν” γίνεται σύνθετη: εκεί που ανήκεις δεν είσαι, κι εκεί που είσαι δεν ανήκεις πλήρως.

Η ψυχοδυναμική βιβλιογραφία δείχνει ότι οι μεγάλες μεταβάσεις ενεργοποιούν αυξημένα επίπεδα στρες προσαρμογής, αίσθηση αστάθειας και παλαιότερων μοτίβων άγχους ενώ οι πολιτισμικές αλλαγές απαιτούν νέα οργάνωση της ταυτότητας. Αυτό δημιουργεί συχνά ένα αίσθημα εσωτερικής διάσπασης — αλλά και μια ευκαιρία για πιο ώριμο επαναπροσδιορισμό.

Η σιωπηλή μοναξιά: όταν λείπουν οι δικοί σου κώδικες

Τα άτομα που δεν ζουν στην πατρίδα τους μπορεί να λειτουργούν άψογα — έχουν δουλειά, φίλους, σταθερότητα κι όμως υπάρχει μια λεπτή, ήσυχη αίσθηση «Είμαι εντάξει, αλλά πάντα κάτι σαν να λείπει». Η μοναξιά στο εξωτερικό δεν είναι έλλειψη μόνο ανθρώπων. Είναι έλλειψη κοινής ψυχολογικής γλώσσας. Είναι το συναίσθημα ότι κανείς γύρω δεν ξέρει το πλαίσιο της ζωής σου: ποιοι είναι οι δικοί σου άνθρωποι, τί σε έχει διαμορφώσει, ποιός ήσουν προτού βρεθείς εκεί, τι σημαίνει για σένα μια φράση, ένα βλέμμα, μια παύση. Αυτό το αδιόρατο τράβηγμα μέσα στο στήθος είναι το συναισθηματικό κόστος της απουσίας κοινού κώδικα: της μουσικής που μοιραστήκαμε,των ιστορικών στιγμών που ζήσαμε συλλογικά, των παλιών αναφορών που δεν χρειάζονταν εξηγήσεις. Στο εξωτερικό, όλα αυτά πρέπει να μεταφραστούν. Κι η μετάφραση — συναισθηματική, πολιτισμική, ψυχική — κουράζει. Το νευρικό σύστημα δουλεύει πιο σκληρά όταν δεν υπάρχει το “μαξιλάρι” των γνωστών, άρρητων στηριγμάτων. Η έρευνα δείχνει ότι η μοναξιά, ακόμη και όταν δεν ονομάζεται έτσι, μειώνει την αντοχή στο στρες και αυξάνει την ψυχική εξάντληση. Η θεραπεία προσφέρει έναν χώρο όπου αυτό το “κάτι” μπορεί να πάρει μορφή, όνομα και θέση.

Η οικογένεια από μακριά

Η απόσταση δεν μειώνει την επίδραση της οικογένειας· την ενισχύει. Στο εξωτερικό, οι οικογενειακοί δεσμοί γίνονται πιο εσωτερικοί, πιο συμβολικοί, αλλά και πιο απαιτητικοί. Οι προσδοκίες γίνονται ηχηρότερες. Οι ενοχές (“δεν είμαι εκεί”), οι προσδοκίες (“πότε θα επιστρέψεις;”), η ιδανικοποίηση (“εκεί είναι καλύτερα”), αλλά και η αίσθηση ευθύνης για γονείς που γερνούν ή για γεγονότα που συμβαίνουν μακριά, όλα αυτά δημιουργούν ένα σταθερό φόντο συναισθηματικής έντασης. Το να είσαι μακριά δεν σημαίνει ότι είσαι ψυχικά αποσυνδεδεμένος. Η συστημική θεωρία επιβεβαιώνει ότι η οικογένεια συνεχίζει να λειτουργεί ως ψυχικό σύστημα, ακόμη κι όταν τα μέλη ζουν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Η απόσταση δεν ακυρώνει το φορτίο — το μεγεθύνει μέσα από τη φαντασία.

Όταν το νέο περιβάλλον ξυπνά παλιά μοτίβα

Η αλλαγή τόπου διαβίωσης συχνά ανασύρει μοτίβα που είναι πιο ήσυχα όταν ζεις στον τόπο σου: την ανάγκη για έλεγχο, τον φόβο εγκατάλειψης , τις ανασφάλειες, τη δυσκολία στα όρια, την υπερεπένδυση στην απόδοση. Το νέο περιβάλλον λειτουργεί σαν καθρέφτης: φωτίζει ό,τι δεν έχει βρει ακόμα λύση. Αυτό μπορεί να είναι δυσάρεστο, αλλά θεραπευτικά είναι συχνά η αρχή μιας βαθιάς αλλαγής.

Burnout: όταν το άγχος δεν χωράει στο σώμα

Τα άτομα που έχουν αποφασίσει να φύγουν απο την χώρα τους συχνά βρίσκονται σε εργασίες υψηλής εξειδίκευσης αναλαμβάνοντας ευθύνες και ρόλους γρήγορα. Το εργασιακό περιβάλλον μπορεί να είναι απαιτητικό, η γλώσσα προσθέτει άγχος, η αξιολόγηση είναι συνεχής, η εσωτερική πίεση (ασυνείδητη συχνά) της επιτυχίας αλλά και η συνεχής προσπάθεια προσαρμογής συνθέτουν έναν εναν εξαντλητικό ψυχικό αγώνα που εμφανίζεται ως εργασιακό stress. Tο burnout εδώ δεν είναι μόνο εργασιακό. Είναι υπαρξιακό. Η ψυχοθεραπεία βοηθά η πίεση να αναγνωριστεί, να πάρει φωνή και έτσι να γίνει πιο διαχειρίσιμη, να αποκτήσει όρια, να εκτονωθεί.

Η πίεση της επιτυχίας

Η επιτυχία στο εξωτερικό δεν βιώνεται ποτέ ως μια απλή προσωπική υπόθεση. Συχνά συνοδεύεται από μια μορφή αόρατης πίεσης που έρχεται είτε από την οικογένεια είτε από τον εσωτερικευμένο ρόλο του “πρέπει να τα καταφέρω”. Για τους φοιτητές, η πίεση αυτή είναι διπλή. Από τη μια, η οικογένεια έχει επενδύσει χρήματα, κόπο, όνειρα και υπερηφάνεια για τις σπουδές στο εξωτερικό. Από την άλλη, ο φοιτητής γίνεται — συχνά χωρίς να το ζητήσει — ο “εκπρόσωπος” της οικογένειας σε μια ξένη χώρα. Κάθε δυσκολία μοιάζει σαν μικρή αποτυχία, κάθε καθυστέρηση σαν απειλή, κάθε αμφιβολία σαν κίνδυνος να “απογοητεύσω”. Ακόμη κι όταν η οικογένεια δεν πιέζει ρητά, η ίδια η επένδυση δημιουργεί ένα βαθύ αίσθημα υποχρέωσης: «Πρέπει να τα καταφέρω, αλλιώς όλα όσα έκαναν για μένα θα πάνε χαμένα».

Για τους ενήλικες που φεύγουν για δουλειά,η πίεση παίρνει άλλη μορφή. Δεν αφορά πια τις σπουδές — αφορά την καινούρια ζωή. Την απόφαση να ξεκινήσεις από την αρχή, να πάρεις ρίσκα, να αφήσεις πίσω σου μια οικεία πραγματικότητα και να επενδύσεις σε ένα μέλλον που δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί. Η οικογένεια συχνά έχει επενδύσει συναισθηματικά στη “νέα αρχή”: ενθάρρυνση, προσδοκίες, θαυμασμό, αλλά και μια σιωπηλή ανάγκη να “πάει καλά το εγχείρημα”. Και μέσα σε αυτή την πίεση, η προσαρμογή γίνεται ακόμη πιο δύσκολη. Γιατί ο άνθρωπος δεν παλεύει μόνο με τις απαιτήσεις της νέας ζωής, αλλά και με την ύπουλη φθορά που γεννιέται όταν χρειάζεται να αποδείξει —στον εαυτό του, στην οικογένεια, στο περιβάλλον— ότι αυτή η επιλογή άξιζε.

Ένας σταθερός τόπος μέσα στην αλλαγή

Η θεραπεία λειτουργεί σαν σταθερή “ψυχική γη” όταν όλα γύρω αλλάζουν. Δίνει χώρο: να επεξεργαστείς τι σου συμβαίνει, να οργανώσεις την ταυτότητά σου, να ανακουφιστείς από τη μοναξιά, να αντιμετωπίσεις το burnout, να συνθέσεις τα δύο κομμάτια του εαυτού — το εκεί και το εδώ και να ενωθούν σε μια νέα, πιο σταθερή εσωτερική αφήγηση. Όλες αυτές οι διεργασίες δεν είναι παθολογικές. Είναι ανθρώπινες. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το ψυχικό σύστημα προσπαθεί να βρει σταθερότητα μέσα στην αλλαγή. Η ζωή στο εξωτερικό δεν είναι μόνο μια περιπέτεια. Είναι μια βαθιά μετάβαση που αγγίζει την ταυτότητα, τις σχέσεις, το σώμα και τον ψυχισμό. Και χρειάζεται χώρο.

Διάβασε για την online Ψυχοθεραπεία

Βιβλιογραφία

Antonovsky, A. (1987). Unraveling the mystery of health: How people manage stress and stay well. Jossey-Bass.

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.3.497

Breakwell, G. M. (1986). Coping with threatened identities. Methuen.

Bridges, W. (2004). Transitions: Making sense of life’s changes (2nd ed.). Da Capo Press.

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.

Parkes, C. M. (1971). Psycho-social transitions: A field for study. Social Science & Medicine, 5(2), 101–115. https://doi.org/10.1016/0037-7856(71)90091-6

Schlossberg, N. K. (1981). A model for analyzing human adaptation to transition. The Counseling Psychologist, 9(2), 2–18. https://doi.org/10.1177/001100008100900202

Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. International Universities Press.