Μπορεί η μειωμένη αυτόματη αξιοποίηση του πλαισίου να παίζει ρόλο στην "παθολογική" αποφυγή απαιτήσεων (PDA);

Μια θεωρητική υπόθεση

για την υποκειμενική ασυνέχεια και την ανάγκη διατήρησης της αυτονομίας

Εισαγωγή​

Γιατί μια απαίτηση μπορεί να προκαλεί έντονη αντίσταση, ακόμη κι όταν το άτομο κατανοεί τον λόγο της ή επιθυμεί το ίδιο να την πραγματοποιήσει; Η αποφυγή απαιτήσεων που περιγράφεται στο PDA, ένα προτεινόμενο προφίλ εντός του αυτιστικού φάσματος, έχει συνδεθεί με το άγχος, την αβεβαιότητα και την ανάγκη διατήρησης του ελέγχου. Τι είναι όμως αυτό που μπορεί να κάνει μια απαίτηση να βιώνεται εξαρχής ως απειλή για την αυτονομία;

    Στο άρθρο αυτό παρουσιάζω μια πρωτότυπη θεωρητική υπόθεση, επιχειρώντας να συνδέσω τη θεωρία του Context Blindness (τύφλωση πλαισίου) του Peter Vermeulen με την έντονη αποφυγή απαιτήσεων. Μήπως η δυσκολία άμεσης και αυτόματης αξιοποίησης των εξωτερικών ή εσωτερικών πληροφοριών που δίνουν νόημα σε μια απαίτηση την κάνει να βιώνεται ως ξαφνική, απρόβλεπτη ή αυθαίρετα επιβαλλόμενη; Και μήπως αυτή η υποκειμενική ασυνέχεια δημιουργεί μια αίσθηση απώλειας προβλεψιμότητας, ελέγχου και αυτονομίας, η οποία μπορεί να ενεργοποιεί αντιδράσεις απειλής και τελικά να οδηγεί στην αποφυγή;

1. PDA: Πέρα από την παρατηρούμενη συμπεριφορά αποφυγής

      Το Pathological Demand Avoidance (PDA) περιγράφηκε αρχικά από την Elizabeth Newson και τους συνεργάτες της ως ένα προφίλ έντονης και εκτεταμένης αποφυγής καθημερινών απαιτήσεων (Newson et al., 2003). Έκτοτε, η έννοια έχει αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Το PDA δεν αποτελεί αυτοτελή διάγνωση στα DSM-5-TR και ICD-11, ενώ η υπάρχουσα έρευνα παρουσιάζει σημαντικούς περιορισμούς ως προς τον ορισμό, τη μέτρηση και τη διαφοροποίησή του από άλλες εκδηλώσεις δυσφορίας ή αποφυγής (Green et al., 2018· Kildahl et al., 2021). Αυτό, ωστόσο, δεν αναιρεί τη βιωμένη εμπειρία των ανθρώπων που δυσκολεύονται έντονα να ανταποκριθούν σε απαιτήσεις, ακόμη και σε εκείνες που φαίνονται απλές ή επιθυμητές.

    Οι Stuart et al. (2020) εξέτασαν το άγχος και τη δυσανεξία στην αβεβαιότητα ως πιθανούς ερμηνευτικούς παράγοντες της έντονης αποφυγής απαιτήσεων. Η Greaves (2025), μέσα από το θεωρητικό μοντέλο Neural-Preferencing Locus of Control (NP-LOC), ανέδειξε επίσης τη σημασία των προσωπικών προτιμήσεων, της συναισθηματικής ρύθμισης και της αίσθησης ασφάλειας και ελέγχου. Παράλληλα, οι Tomlin Wilding και Lily Style πρότειναν την εναλλακτική ονομασία Pervasive Drive for Autonomy (διάχυτη ανάγκη για αυτονομία), μετατοπίζοντας την έμφαση από την παθολογικοποίηση της αποφυγής στην ανάγκη διατήρησης της αυτονομίας. Πρόκειται για ονομασία που προέρχεται από την κοινότητα και όχι για επιστημονικά επικυρωμένο διαγνωστικό όρο. Οι προσεγγίσεις αυτές συμβάλλουν στην κατανόηση του φαινομένου. Παραμένει, όμως, ανοιχτό ένα πιο συγκεκριμένο ερώτημα:

Ποιός μηχανισμός δημιουργεί το αίσθημα απώλειας ελέγχου και αυτονομίας εξ'αρχής;

2. Context Blindness: τύφλωση πλαισίου​

   Ο Peter Vermeulen (2012, 2015) ανέπτυξε τη θεωρία του Context Blindness, υποστηρίζοντας ότι ορισμένες διαφοροποιήσεις στην αυτιστική επεξεργασία μπορούν να κατανοηθούν μέσα από τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιείται το πλαίσιο. Πλαίσιο ορίζεται το σύνολο των συνθηκών και στοιχειών πληροφορίας, εσωτερικών και εξωτερικών, που δίνουν νόημα στην εμπειρία του κόσμου. Το νόημα μιας πληροφορίας εξαρτάται από τις συνθήκες στις οποίες εμφανίζεται. Για να κατανοήσουμε τι σημαίνει μια φράση, μια συμπεριφορά ή μια αλλαγή στην καθημερινότητά μας, τη συνδέουμε με όσα έχουν προηγηθεί, με όσα συμβαίνουν γύρω μας και με όσα αναμένουμε να ακολουθήσουν. Η σύνδεση αυτή πραγματοποιείται στους περισσότερους ανθρώπους ασυνείδητα, αυτόματα και άκοπα. Παρά την ονομασία της, η θεωρία του Context Blindness δεν σημαίνει ότι ο αυτιστικός άνθρωπος είναι κυριολεκτικά «τυφλός» απέναντι στο πλαίσιο. Η ουσιαστική διαφοροποίηση αφορά την αυτόματη αξιοποίησή του πλαισίου. Ένα αυτιστικό άτομο μπορεί να αντιλαμβάνεται τις πληροφορίες που συνθέτουν μια κατάσταση, να κατανοεί τη σημασία τους και να είναι απολύτως ικανό να τις συνδέσει μεταξύ τους αλλά μπορεί να μην αξιοποιεί αυτές τις γνωστικές πληροφορίες ακαριαία και αυτομάτως στον τρόπο με τον οποίο βιώνει, ερμηνεύει και αντιδρά σε ένα ερέθισμα ή γεγονός. Το άτομο δεν αδυνατεί να κατανοήσει το πλαίσιο αλλά χρειάζεται συνειδητή προσπάθεια για να συνθέσει τα δεδομένα.

      Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι κάποιος λέει σε έναν φίλο του «Μπράβο σου!» επειδή μόλις πέτυχε κάτι σημαντικό. Το άτομο που το δέχεται θα χαρεί με την αντίδραση του φίλου του που τον συγχαίρει και θα τον ευχαριστήσει. Η ίδια ακριβώς φράση, αν ειπωθεί όταν ο φίλος του έχει μόλις κάνει ένα λάθος, μπορεί να εκφράζει ειρωνεία. Οι λέξεις δεν αλλάζουν. Αυτό που αλλάζει είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο ακούγονται και το οποίο καθορίζει το νόημά τους. Ένα αυτιστικό άτομο μπορεί να γνωρίζει πολύ καλά τι είναι η ειρωνεία και να είναι απολύτως ικανό να την αναγνωρίσει. Ωστόσο, εάν δεν αξιοποιήσει αυτόματα τις πληροφορίες του πλαισίου τη στιγμή που ακούει τη φράση, ενδέχεται αρχικά να την ερμηνεύσει κυριολεκτικά και να απαντήσει «ευχαριστώ». Λίγο αργότερα, συνδέοντας τη φράση με όσα είχαν προηγηθεί, μπορεί να αναγνωρίσει ότι επρόκειτο για ειρωνεία. 

      Το πλαίσιο δεν αφορά μόνο τις εξωτερικές συνθήκες μέσα στις οποίες εμφανίζεται μια πληροφορία. Περιλαμβάνει και το εσωτερικό πλαίσιο: τις γνώσεις, τις προηγούμενες εμπειρίες, τις ιδέες και τα συναισθήματα που διαθέτει ήδη το άτομο και τα οποία μπορούν να επηρεάσουν το νόημα που αποδίδει σε κάτι. Ο Vermeulen (2012) χρησιμοποιεί το παράδειγμα μιας άγνωστης λέξης, της οποίας το νόημα μπορεί να συναχθεί όχι μόνο από την πρόταση στην οποία εμφανίζεται, αλλά και από τις γνώσεις που έχει ήδη το άτομο, όπως η γνώση της ετυμολογίας της. Η διαφοροποίηση στην αυτόματη αξιοποίηση του εσωτερικού πλαισίου σημαίνει ότι οι σχετικές γνώσεις ή εμπειρίες μπορεί να είναι διαθέσιμες, χωρίς απαραίτητα να ενεργοποιούνται αυθόρμητα τη στιγμή που χρειάζονται για την ερμηνεία μιας νέας πληροφορίας. Το άτομο μπορεί να γνωρίζει κάτι, χωρίς αυτή η γνώση να επηρεάζει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύει και βιώνει αυτό που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή.

      Αυτή είναι μια καθοριστική διάκριση. Η ικανότητα κατανόησης δεν ταυτίζεται με την άμεση διαθεσιμότητα της κατανόησης. Ένας άνθρωπος μπορεί να καταλάβει πλήρως γιατί συνέβη κάτι, όταν έχει τον χρόνο να επεξεργαστεί την κατάσταση, χωρίς να έχει πραγματοποιήσει την ίδια σύνδεση τη στιγμή που το γεγονός εμφανίστηκε. Ο τρόπος λοιπόν που ζωντάνα έχει βιώσει και αντιδράσει στο γεγονός μπορεί να μην συμπεριλαμβάνει τα διαθέσιμα δεδομένα της κατάστασης. Η θεωρία του Vermeulen δεν αποτελεί καθολική περιγραφή της αυτιστικής εμπειρίας. Προτείνει έναν τρόπο κατανόησης ορισμένων διαφορών στην επεξεργασία πληροφοριών, χωρίς να συνεπάγεται ότι κάθε αυτιστικός άνθρωπος παρουσιάζει τις ίδιες δυσκολίες. Αυτή ακριβώς η διάκριση ανάμεσα στην κατανόηση και στην ακαριαία αξιοποίηση του πλαισίου αποτελεί τη βάση της υπόθεσης που προτείνω για το PDA.

3. Η μη άμεση πλαισίωση της απαίτησης

      Ας υποθέσουμε ότι ένα παιδί παίζει και ο γονέας του λέει: «Βάλε τα παπούτσια σου». Για τον γονέα, η οδηγία είναι απολύτως συνδεδεμένη με την κατάσταση: η οικογένεια ετοιμάζεται να φύγει επομένως τα παπούτσια αποτελούν ένα αναμενόμενο επόμενο βήμα. Το παιδί μπορεί επίσης να γνωρίζει ότι πρόκειται να φύγουν και να βλέπει τους υπόλοιπους που έχουν ετοιμαστεί, στέκονται μπροστά στην πόρτα και φοράνε τα παπούτσια τους. Μπορεί να κατανοεί πλήρως γιατί χρειάζεται να φορέσει παπούτσια. Ωστόσο, τη στιγμή που ακούει την απαίτηση, μπορεί να μην συνδέει αυτόματα την οδηγία με το ευρύτερο πλαίσιο της αναχώρησης. Η πληροφορία «βάλε τα παπούτσια σου» φτάνει πριν ολοκληρωθεί η σύνδεσή της με όσα την καθιστούν αναμενόμενη. Έτσι, αντί να βιώνεται ως φυσική συνέχεια της κατάστασης, μπορεί να εμφανίζεται ως μια ξαφνική και αυθαίρετη εντολή που του επιβάλλεται χωρίς να έχει, εκείνη τη στιγμή, αντιληπτή αιτιολόγηση. Το σημαντικό εδώ είναι ότι δεν πρόκειται απαραίτητα για δυσκολία κατανόησης της απαίτησης, αλλά για δυσκολία άμεσης αξιοποίησης του πλαισίου κατά την ερμηνεία της.  Ονομάζω αυτή την πιθανή διεργασία μη άμεση πλαισίωση της απαίτησης. Πρόκειται για τη θεωρητική πιθανότητα μια απαίτηση να γίνεται αντιληπτή πριν προλάβει να ενσωματωθεί στο πλαίσιο που της δίνει νόημα. 

4. Υποκειμενική ασυνέχεια: Όταν μια αιτιολογημένη απαίτηση βιώνεται ως αυθαίρετη εντολή

      Τι μπορεί να συμβαίνει όταν μια απαίτηση δεν συνδέεται άμεσα με τις πληροφορίες που εξηγούν την ύπαρξή της; Προτείνω ότι μπορεί να δημιουργείται μια εμπειρία υποκειμενικής ασυνέχειας. Με τον όρο αυτό περιγράφω μια πιθανή ασυνέχεια στη βιωμένη σχέση ανάμεσα στις συνθήκες και στην απαίτηση που απορρέει από αυτές. Η απαίτηση, παρότι αντικειμενικά αιτιολογημένη, μπορεί να μην αναγνωρίζεται άμεσα ως φυσικό επακόλουθο της κατάστασης. Αντίθετα, ενδέχεται να βιώνεται ως νοηματικά αποσυνδεδεμένη από το πλαίσιο που την παράγει (context blindness), σαν να υπάρχει ανεξάρτητα από τις περιστάσεις, τις ανάγκες ή τις προσωπικές προθέσεις που την καθιστούν αναγκαία.

     Η διάκριση είναι ουσιώδης. Δεν υποθέτω ότι το άτομο αδυνατεί να κατανοήσει γιατί χρειάζεται να γίνει κάτι. Μπορεί να γνωρίζει πολύ καλά τις συνθήκες, να αντιλαμβάνεται τη λογική της απαίτησης και ακόμη και να συμφωνεί με αυτήν. Εκείνο που ενδέχεται να μη συμβαίνει αυτόματα, τη στιγμή που καλείται να ανταποκριθεί, είναι η σύνδεση της απαίτησης με τις πληροφορίες που την αιτιολογούν. Η αιτία μπορεί να είναι γνωστή, χωρίς η απαίτηση να βιώνεται ως αποτέλεσμα αυτής της αιτίας. Με άλλα λόγια, μπορεί να απουσιάζει η άμεση βιωμένη σύνδεση ανάμεσα στο «γιατί» και στο «πρέπει».

    Σε αυτή την περίπτωση, η απαίτηση ενδέχεται να αποκτά έναν παράδοξο χαρακτήρα: ενώ στην πραγματικότητα προκύπτει από μια συγκεκριμένη αλληλουχία γεγονότων ή προθέσεων, στην υποκειμενική εμπειρία του ατόμου εμφανίζεται σχεδόν αυθύπαρκτη, σαν να μην έχει προηγηθεί τίποτα που να δικαιολογεί την ύπαρξή της. Δεν βιώνεται ως συνέπεια των συνθηκών, αλλά ως μια ανεξάρτητη, φαινομενικά αναιτιολόγητη εντολή.

5. Όταν η εντολή βιώνεται ως αυθαίρετη, η συμμόρφωση σε αυτήν μπορεί να εκλαμβάνεται ως παραχώρηση του προσωπικού ελέγχου

     Ακριβώς εδώ εντοπίζω μια πιθανή σύνδεση με την εμπειρία της αυθαίρετης επιβολής. Όταν η απαίτηση δεν γίνεται άμεσα αντιληπτή ως επακόλουθο ενός νοηματικά συνδεδεμένου πλαισίου, μπορεί να εκλαμβάνεται ως κάτι που επιβάλλεται χωρίς προφανή λόγο. Το άτομο δεν καλείται απλώς να πραγματοποιήσει μια ενέργεια· μπορεί να βιώνει ότι καλείται να συμμορφωθεί με μια εντολή της οποίας η αναγκαιότητα ή η υποκειμενική σημασία δεν είναι εκείνη τη στιγμή βιωματικά προσβάσιμα. Η εντολή μοιάζει να στερείται αιτιολόγησης, σαν να επιβάλλεται ανεξάρτητα από τις συνθήκες που την καθιστούν αναγκαία ή επιθυμητή, αποκτώντας έτσι τον χαρακτήρα μιας αυθαίρετης απαίτησης συμμόρφωσης.

    Υποθέτω ότι αυτή η εμπειρία μπορεί, σε ορισμένα άτομα, να μετατρέπει μια κατά τα άλλα ουδέτερη ή εύλογη απαίτηση σε μια υποκειμενικά απειλητική κατάσταση. Εφόσον η απαίτηση δεν βιώνεται ως φυσικό αποτέλεσμα των περιστάσεων, αλλά ως μια αυθαίρετη παρέμβαση που αξιώνει συμμόρφωση, ενδέχεται να δημιουργείται η αίσθηση ότι κάτι ξένο προς τη δική του βούληση καθορίζει τι πρέπει να κάνει. Η ανταπόκριση στην απαίτηση μπορεί έτσι να ισοδυναμεί, στη βιωμένη εμπειρία του, με παραχώρηση ελέγχου σε μια επιβολή που δεν αναγνωρίζεται ως δικαιολογημένη.

     Από αυτή την οπτική, η απειλή στην αυτονομία δεν προκύπτει απαραίτητα από το περιεχόμενο της απαίτησης ούτε από την αντικειμενική δυσκολία της. Μπορεί να αναδύεται από τον τρόπο με τον οποίο η ίδια η απαίτηση αποκτά νόημα —ή δεν αποκτά άμεσα νόημα— για το άτομο. Όταν η απαίτηση βιώνεται ως αυθαίρετη εντολή, η συμμόρφωση σε αυτήν μπορεί να εκλαμβάνεται ως υποχρέωση υπακοής και παραχώρησης του προσωπικού ελέγχου. Η αντίσταση ή η αποφυγή ενδέχεται, επομένως, να ενεργοποιείται ως προσπάθεια αποτροπής αυτής της βιωμένης απώλειας ελέγχου και διατήρησης της δυνατότητας του ατόμου να καθορίζει το ίδιο τις πράξεις του.​​​​

Συμπέρασμα

​

     Η θεωρία του Context Blindness του Vermeulen (2012, 2015) αναδεικνύει μια ουσιώδη διάκριση: η κατανόηση του πλαισίου δεν συνεπάγεται απαραίτητα την άμεση και αυτόματη αξιοποίησή του. Ένας αυτιστικός άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει και να κατανοεί πλήρως τις συνθήκες μιας κατάστασης, χωρίς οι σχετικές πληροφορίες να ενεργοποιούνται αυτόματα τη στιγμή που χρειάζεται να ανταποκριθεί σε μια απαίτηση.

    Η θεωρητική υπόθεση που διατυπώνω είναι ότι αυτή η μη άμεση πλαισίωση μπορεί, σε ορισμένα άτομα, να δημιουργεί μια εμπειρία υποκειμενικής ασυνέχειας: η απαίτηση, παρότι αντικειμενικά αιτιολογημένη, δεν βιώνεται ως φυσικό επακόλουθο των συνθηκών ή των προσωπικών προθέσεων, αλλά ως μια αυθαίρετη εντολή που απαιτεί υπακοή. Εφόσον η συμμόρφωση εκλαμβάνεται ως παραχώρηση του προσωπικού ελέγχου σε μια αδικαιολόγητη επιβολή, η αντίσταση ή η αποφυγή θα μπορούσε να ενεργοποιείται ως προσπάθεια προστασίας της αυτονομίας.

     Η πρόταση αυτή επιχειρεί να μετατοπίσει το ερώτημα από το γιατί μια απαίτηση προκαλεί αντίσταση στο πώς η ίδια η απαίτηση αποκτά, ή δεν αποκτά, νόημα στην υποκειμενική εμπειρία του ατόμου. Δεν φιλοδοξεί να αντικαταστήσει τις υπάρχουσες ερμηνείες του PDA, αλλά να προσθέσει έναν πιθανό γνωστικό μηχανισμό που θα μπορούσε να συμβάλλει στην κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην απαίτηση, στο βίωμα απώλειας ελέγχου και στην ανάγκη διατήρησης της αυτονομίας.

     Πρόκειται για μια θεωρητική υπόθεση, όχι για έναν εμπειρικά τεκμηριωμένο μηχανισμό. Η περαιτέρω επιστημονική διερεύνησή της θα μπορούσε να εξετάσει εάν και σε ποιον βαθμό οι διαφορές στην αυτόματη αξιοποίηση του πλαισίου συνδέονται με την έντονη αποφυγή απαιτήσεων, εάν η υποκειμενική ασυνέχεια διαμεσολαβεί αυτή τη σχέση και εάν το βίωμα αυθαίρετης επιβολής και απώλειας αυτονομίας αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς που οδηγούν στην αποφυγή. Η διερεύνηση αυτών των ερωτημάτων θα μπορούσε να συμβάλει στην ανάπτυξη μιας πιο ολοκληρωμένης κατανόησης του PDA, πέρα από την παρατηρούμενη συμπεριφορά.

Βιβλιογραφία

Greaves, N. (2025). Emotion regulation difficulties and differences in autism including demand-avoidant presentations—A clinical review of research and models, and a proposed conceptual formulation: Neural-preferencing locus of control (NP-LOC). JCPP Advances, 5(2), Article e12270. https://doi.org/10.1002/jcv2.12270

Green, J., Absoud, M., Grahame, V., Malik, O., Simonoff, E., Le Couteur, A., & Baird, G. (2018). Pathological demand avoidance: Symptoms but not a syndrome. The Lancet Child & Adolescent Health, 2(6), 455–464. https://doi.org/10.1016/S2352-4642(18)30044-0

Kildahl, A. N., Helverschou, S. B., Rysstad, A. L., Wigaard, E., Hellerud, J. M. A., Ludvigsen, L. B., & Howlin, P. (2021). Pathological demand avoidance in children and adolescents: A systematic review. Autism, 25(8), 2162–2176. https://doi.org/10.1177/13623613211034382

Newson, E., Le Maréchal, K., & David, C. (2003). Pathological demand avoidance syndrome: A necessary distinction within the pervasive developmental disorders. Archives of Disease in Childhood, 88(7), 595–600. https://doi.org/10.1136/adc.88.7.595

Stuart, L., Grahame, V., Honey, E., & Freeston, M. (2020). Intolerance of uncertainty and anxiety as explanatory frameworks for extreme demand avoidance in children and adolescents. Child and Adolescent Mental Health, 25(2), 59–67. https://doi.org/10.1111/camh.12336

Vermeulen, P. (2012). Autism as context blindness. AAPC Publishing.

Vermeulen, P. (2015). Context blindness in autism spectrum disorder: Not using the forest to see the trees as trees. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 30(3), 182–192. https://doi.org/10.1177/1088357614528799

Wilding, T. (χ.χ.). Changing the name PDA. https://tomlinwilding.com/changing-the-name-pda/

Σημείωση πνευματικών δικαιωμάτων

Βέρα Δημητριάδη, 13/10/2026

Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος.

Η θεωρητική σύνδεση μεταξύ της μη άμεσης αξιοποίησης του πλαισίου (Context Blindness) στις απαιτήσεις, της υποκειμενικής ασυνέχειας, της βιωμένης απώλειας ελέγχου, ασφάλειας και αυτονομίας και της επακόλουθης αποφυγής ή αντίστασης στις αντιλαμβανόμενες απαιτήσεις παρουσιάζεται στο παρόν άρθρο ως πρωτότυπη θεωρητική πρόταση της συγγραφέως.

Η αναπαραγωγή του κειμένου ή ουσιωδών αποσπασμάτων του επιτρέπεται μόνο σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας, με κατάλληλη αναφορά στη συγγραφέα και στην αρχική δημοσίευση.