Νευροδιαφορετικότητα & Ψυχοθεραπεία

​

Μερικές φορές, η εικόνα που έχουμε σχηματίσει για τις δυσκολίες ενός ανθρώπου δεν εξηγεί όσα πραγματικά βιώνει. Αυτό μπορεί να γίνει ιδιαίτερα εμφανές όταν οι ίδιες δυσκολίες επιμένουν ή επιστρέφουν παρά την ψυχοθεραπεία, όταν η θεραπεία δεν έχει την εξέλιξη που θα περιμέναμε ή όταν προηγούμενες εξηγήσεις και διαγνώσεις δεν φαίνεται να ταιριάζουν πλήρως με την εμπειρία του ανθρώπου. Σε αυτές τις περιπτώσεις, μπορεί να χρειάζεται να εξετάσουμε αν υπάρχει και ένα νευροαναπτυξιακό υπόβαθρο, όπως ο αυτισμός ή η ΔΕΠ-Υ.

 

Η αναγνώριση του αυτισμού στην ενήλικη ζωή παραμένει ιδιαίτερα περιορισμένη: πρόσφατη ανασκόπηση εκτίμησε ότι περίπου 90% των αυτιστικών ανθρώπων άνω των 40 ετών δεν έχουν διάγνωση (Stewart et al., 2025). Παράλληλα, σε άλλη μελέτη βρεθηκε οτι περίπου 1 στους 4 που τελικα διαγνωστηκαν με αυτισμο ανέφερε ότι είχε λάβει στο παρελθόν τουλάχιστον μία ψυχιατρική διάγνωση που θεωρούσε λανθασμένη· στις γυναίκες το ποσοστό έφτανε περίπου 1 στις 3 (Kentrou et al., 2024). Και στη ΔΕΠ-Υ η διαγνωστική πορεία μπορεί να είναι σύνθετη: σε μεγάλη μελέτη ενηλίκων με ΔΕΠ-Υ, περίπου 4 στους 10 είχαν λάβει κάποια άλλη ψυχιατρική διάγνωση πριν από τη διάγνωση της ΔΕΠ-Υ (Kristiansen et al., 2015). Αυτό δεν σημαίνει ότι οι προηγούμενες δυσκολίες ή διαγνώσεις δεν ήταν πραγματικές. Μπορεί, όμως, να σημαίνει ότι ένα σημαντικό κομμάτι της εικόνας δεν είχε μέχρι τότε αναγνωριστεί.

 

Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ο καθένας μας επηρεάζει το πώς αντιλαμβανόμαστε και επεξεργαζόμαστε όσα συμβαίνουν γύρω μας, πώς βιώνουμε τις σχέσεις, το στρες και τις καθημερινές απαιτήσεις. Οι άνθρωποι διαφέρουμε στον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε πληροφορίες, κατευθύνουμε την προσοχή μας, αντιλαμβανόμαστε τα αισθητηριακά ερεθίσματα, επικοινωνούμε και ανταποκρινόμαστε στις αλλαγές και στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.

​

Τι είναι η νευροδιαφορετικότητα;

​

Ο όρος νευροποικιλότητα (neurodiversity) περιγράφει τη φυσική ποικιλία που υπάρχει στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι ανθρώπινοι εγκέφαλοι. Οι άνθρωποι διαφέρουμε στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε, επεξεργαζόμαστε και ανταποκρινόμαστε στον κόσμο, και αυτές οι διαφορές αποτελούν μέρος της ανθρώπινης ποικιλίας (Kapp, 2020).

 

Με τον όρο νευροδιαφορετικός/ή (neurodivergent) αναφερόμαστε συνήθως σε ένα άτομο του οποίου ο τρόπος νευροαναπτυξιακής λειτουργίας διαφέρει από αυτόν που θεωρείται τυπικός ή «νευροτυπικός». Ο όρος δεν αποτελεί ιατρική διάγνωση, αλλά χρησιμοποιείται ευρύτερα για να περιγράψει διαφορετικούς τρόπους νευρολογικής και νευροαναπτυξιακής λειτουργίας. Στην κλινική συζήτηση, μπορεί να αναφέρεται, μεταξύ άλλων, σε ανθρώπους με αυτισμό, ΔΕΠ-Υ ή άλλες νευροαναπτυξιακές διαφοροποιήσεις (Kapp, 2020).

 

Οι νευροαναπτυξιακές διαταραχές, αντίθετα, αποτελούν επίσημη διαγνωστική κατηγορία. Πρόκειται για καταστάσεις που εμφανίζονται κατά την αναπτυξιακή περίοδο και επηρεάζουν την ανάπτυξη και τη λειτουργία τομέων όπως η μάθηση, η γλώσσα, η επικοινωνία, η προσοχή, η κοινωνική λειτουργία, η κινητικότητα ή άλλες γνωστικές και προσαρμοστικές δεξιότητες (American Psychiatric Association, 2022). Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, ο αυτισμός και η ΔΕΠ-Υ (American Psychiatric Association, 2022; World Health Organization [WHO], 2024).

 

Γιατί έχει σημασία η αναγνώριση;

​

Η αναγνώριση ενός νευροαναπτυξιακού προφίλ δεν αφορά μόνο τη διάγνωση. Αφορά κυρίως την κατανόηση του ανθρώπου και των δυσκολιών του. Ο αυτισμός και η ΔΕΠ-Υ μπορούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο επεξεργάζεται πληροφορίες, κοινωνικές καταστάσεις και αισθητηριακά ερεθίσματα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνεται στην αλλαγή και στις καθημερινές απαιτήσεις. Όταν αυτές οι διαφορές δεν αναγνωρίζονται, ορισμένες δυσκολίες μπορεί να ερμηνευθούν αποκλειστικά μέσα από το πλαίσιο μιας ψυχικής διαταραχής ή να αποδοθούν σε χαρακτηριστικά προσωπικότητας.

 

Για παράδειγμα, η κοινωνική εξάντληση μπορεί να μοιάζει με κοινωνικό άγχος ή αποφυγή, η ανάγκη για προβλεψιμότητα με ακαμψία, ενώ η αισθητηριακή υπερφόρτωση μπορεί να εκφράζεται ως έντονο άγχος. Παράλληλα, το masking ή camouflaging μπορεί να κάνει τις δυσκολίες λιγότερο εμφανείς και να καθυστερήσει την αναγνώριση του αυτισμού. Οι αυτιστικοί ενήλικες περιγράφουν επίσης τη χρόνια προσπάθεια camouflaging ως ιδιαίτερα απαιτητική και τη συνδέουν με εξάντληση, επιβάρυνση της ψυχικής υγείας και δυσκολίες γύρω από την αίσθηση του εαυτού (Bradley et al., 2021).

 

Η αξιολόγηση χρειάζεται επομένως να βλέπει τη συνολική εικόνα. Τα ερωτηματολόγια και τα εργαλεία screening μπορούν να βοηθήσουν στον εντοπισμό πιθανών αυτιστικών χαρακτηριστικών, αλλά δεν αποτελούν από μόνα τους διάγνωση. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στους ενήλικες που έχουν ήδη άλλες ψυχιατρικές ή νευροαναπτυξιακές δυσκολίες, καθώς υπάρχει σημαντική επικάλυψη συμπτωμάτων. Για παράδειγμα, το RAADS-14 αναπτύχθηκε ως εργαλείο screening για ενήλικες, αλλά η μελέτη επικύρωσής του έγινε ακριβώς σε πληθυσμό ψυχιατρικών υπηρεσιών, όπου η διάκριση του αυτισμού από άλλες ψυχιατρικές καταστάσεις αποτελεί πρόκληση (Eriksson et al., 2013).

 

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία είναι αυτισμός ή ΔΕΠ-Υ. Σημαίνει ότι, όταν υπάρχει ένα νευροαναπτυξιακό προφίλ, χρειάζεται να αποτελεί μέρος της συνολικής εικόνας. Η αναγνώρισή του μπορεί να αλλάξει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε μια δυσκολία, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την ψυχοθεραπεία.

​

Νευροδιαφορετικότητα και ψυχική υγεία

​

Οι νευροδιαφορετικοί άνθρωποι δεν έχουν όλοι τις ίδιες εμπειρίες ούτε τις ίδιες ανάγκες. Ωστόσο, ιδιαίτερα στον αυτισμό, οι δυσκολίες ψυχικής υγείας εμφανίζονται συχνότερα από ό,τι στον γενικό πληθυσμό. Σε μετα-ανάλυση ενηλίκων με αυτισμό, η εκτιμώμενη συχνότητα οποιασδήποτε αγχώδους διαταραχής ήταν 27% για την τρέχουσα και 42% για τη lifetime διάγνωση, ενώ για τις καταθλιπτικές διαταραχές ήταν 23% και 37% αντίστοιχα (Hollocks et al., 2019).

Η σχέση αυτή δεν είναι απλή. Η ψυχική υγεία διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση του νευροαναπτυξιακού προφίλ με τη βιολογία, τις εμπειρίες ζωής, τις σχέσεις και το περιβάλλον. Ένα περιβάλλον που δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες ενός ανθρώπου μπορεί να αυξήσει την επιβάρυνση, ενώ η συνεχής προσπάθεια προσαρμογής στις κοινωνικές απαιτήσεις μπορεί να οδηγήσει σε εξάντληση. Στους αυτιστικούς ενήλικες, το camouflaging έχει συνδεθεί με αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία και την ευημερία (Bradley et al., 2021).

​

Τι είναι η νευροεπιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία;

​

Η νευροεπιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία (neuroaffirmative psychotherapy) δεν είναι μια ξεχωριστή σχολή ψυχοθεραπείας. Είναι ένας τρόπος να προσεγγίζουμε τον νευροδιαφορετικό άνθρωπο, αναγνωρίζοντας ότι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται, επεξεργάζεται και βιώνει τον κόσμο αποτελεί ουσιαστικό μέρος της εμπειρίας και της ταυτότητάς του. Δεν έχει στόχο να αλλάξει τη νευροδιαφορετικότητα ούτε να κάνει τον άνθρωπο να μοιάζει περισσότερο με το νευροτυπικό πρότυπο.

Για έναν άνθρωπο που έχει περάσει χρόνια προσπαθώντας να προσαρμοστεί, να κρύψει πλευρές του εαυτού του ή να κατανοήσει τις δυσκολίες του μέσα από ένα πλαίσιο που δεν τον εξέφραζε, η αναγνώριση της νευροδιαφορετικότητας μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπει τον εαυτό του και την προσωπική του ιστορία. Εμπειρίες που είχαν ερμηνευθεί ως προσωπική ανεπάρκεια, υπερευαισθησία, ακαμψία ή αποτυχία μπορεί να αποκτήσουν διαφορετικό νόημα. Η έρευνα για το camouflaging δείχνει ότι η χρόνια προσπάθεια προσαρμογής μπορεί να συνδέεται με εξάντληση, επιβάρυνση της ψυχικής υγείας και απώλεια της αίσθησης αυθεντικότητας και του εαυτού (Bradley et al., 2021).

Γι’ αυτό η θεραπεία μπορεί να αφορά πολύ περισσότερα από τη διαχείριση συμπτωμάτων. Μπορεί να αφορά την επανακατανόηση της προσωπικής ιστορίας, την αναγνώριση αναγκών που για χρόνια παραμερίζονταν ενώ μαθαίνει να αυτοφροντίζεται, την επεξεργασία του τραύματος που μπορεί να έχει δημιουργηθεί μέσα από την απόρριψη, την παρερμηνεία ή τη διαρκή προσπάθεια προσαρμογής, αλλά και την αναζήτηση μιας πιο αυθεντικής σχέσης με τον εαυτό και τους άλλους.

Ταυτόχρονα, η νευροεπιβεβαιωτική θεραπεία δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τις πραγματικές δυσκολίες ή ότι δεν επιδιώκουμε την αλλαγή. Ένας νευροδιαφορετικός άνθρωπος μπορεί να χρειάζεται θεραπεία για άγχος, κατάθλιψη, τραυματικές εμπειρίες, δυσκολίες στις σχέσεις ή άλλα ζητήματα ψυχικής υγείας. Η διαφορά είναι ότι αυτές οι δυσκολίες κατανοούνται μέσα στην πραγματική ιστορία και το νευροαναπτυξιακό πλαίσιο του ανθρώπου, αντί να εξετάζονται απομονωμένες από αυτά.

Η ίδια η θεραπευτική διαδικασία μπορεί επίσης να χρειάζεται προσαρμογή. Στη μελέτη των Paynter et al. (2025), οι αυτιστικοί ενήλικες αξιολόγησαν συνολικά υψηλότερα τις προσαρμογές που ήταν νευροδιαφορετικά-επιβεβαιωτικές, ενώ ταυτόχρονα υπήρχαν σημαντικές διαφορές στις προτιμήσεις από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Η νευροεπιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία, επομένως, δεν προσπαθεί να θεραπεύσει τη νευροδιαφορετικότητα. Προσπαθεί να κατανοήσει τον άνθρωπο, να θεραπεύσει τον πόνο που μπορεί να έχει δημιουργηθεί γύρω από αυτήν και να δημιουργήσει χώρο ώστε να μπορεί να γνωρίσει, να αποδεχθεί και να ζήσει τον εαυτό του με μεγαλύτερη αυθεντικότητα.

​

Βιβλιογραφία

​

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.

Bradley, L., McAuliffe, K., & Kellett, S. (2021). “It’s like I’m an alien”: A qualitative exploration of autistic adults’ experiences of camouflaging. Autism in Adulthood, 3(3), 205–214.

Eriksson, J. M., Andersen, L. M. J., & Bejerot, S. (2013). RAADS-14 screen: Validity of a screening tool for autism spectrum disorder in an adult psychiatric population. Autism, 17(4), 442–450.

Hollocks, M. J., Lerh, J. W., Magiati, I., Meiser-Stedman, R., & Brugha, T. S. (2019). Anxiety and depression in adults with autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. Psychological Medicine, 49(4), 559–572. https://doi.org/10.1017/S0033291718002283

Kapp, S. K. (Ed.). (2020). Autistic community and the neurodiversity movement: Stories from the frontline. Palgrave Macmillan.

Kentrou, V., Livingston, L. A., Grove, R., Hoekstra, R. A., & Begeer, S. (2024). Perceived misdiagnosis of psychiatric conditions in autistic adults: A mixed-methods study. Autism, 28(4), 903–917.

Kristiansen, E. S., Jørgensen, K. N., & Torgersen, S. (2015). Psychiatric comorbidity in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder: A Norwegian population-based study. Nordic Journal of Psychiatry, 69(4), 261–267.

Paynter, J., McVarnock, A., & Westerveld, M. F. (2025). Neurodiversity-affirming therapy adaptations: Perspectives of autistic adults. Autism in Adulthood.

Stewart, G. R., & Happé, F. (2025). Ageing across the autism spectrum – A narrative review. Annual Review of Developmental Psychology. https://doi.org/10.1146/annurev-devpsych-111323-090813

World Health Organization. (2024). International classification of diseases for mortality and morbidity statistics (11th revision). World Health Organization.